خوب است سخن حمزهء اصفهانى را در اين مورد ذكر كنيم . او مىگويد : « امّا علت ايجاد نقطه‌ها از آن رو بود كه چون مصاحف پنج‌گانه‌اى كه عثمان خواستار نوشتنش شده بود ، نوشته شد و وى آنها را در ميان شهرها پراكنده ساخت ، مردم حدود چهل و اندى سال آن مصاحف را قرائت مىكردند ، يعنى از روزگار عثمان تا روزگار عبد الملك . امّا تصحيف در زبانشان زياد گشت چون « باء » و « تاء » و « ثاء » در اتصال و انفصال [ به كلمه‌اى ] به هم شبيه بودند و نون و ياء هم در اتصال [ به كلمه‌اى ] به « باء » ، « تاء » و « ثاء » شباهت مىرساندند . تصحيف چيرگى كامل بر نوشتن به دست آورده بود به طورى كه در عراق شيوع يافت و موجب شد حجّاج به كاتبان خويش پناه آورد و از آنها خواست تا براى اين حروف شبيه به هم علامتهايى بگذارند ، لذا كاتبان نقطه‌هايى فرد و زوج نهادند و جاى آنها را با قرار دادن برخى روى برخى حروف و برخى زير حروف ، متفاوت نمودند . بعد از ايجاد نقطه‌ها ، مردم زمان طولانىاى را گذراندند و دفتر و كتابى را نمىنوشتند مگر به نقطه . ولى با توجه به كاربرد نقطه باز هم تصحيف رخ مىداد ، لذا اعجام را وضع كردند . » « 1 » . وجوه جايز 2 - نوع دوم از وجوه تصحيف ، وجوه جايز و موافق با رسم الخط است . در كتابهاى شواذ از اين نوع وجوه ، فراوان يافت مىشود به ويژه كرمانى كه بيش از ديگران به اين وجوه پرداخته است . اين وجوه غالبا با نحو و يا با يكى از لهجه‌ها سازگارى دارند . كرمانى در اين خصوص ، بيش از همه از زجّاج نقل كرده است . وى همچنين از فرّاء ، ابو حاتم سجستانى ، ابن انبارى روايت كرده است . از جمله : 1 - و لا تكونوا اوّل كافر به و اشتروا « 2 » . فرّاء در نحو آن را جايز مىداند « 3 » . 2 - و لقد نعلم عنّهم يقولون « 4 » به جاى ( انّهم ) كه لهجه تميم ، قيس و اسد است « 5 » .

--> ( 1 ) حمزة الاصفهانى ، حدوث التصحيف ، برگ شمارهء 18 . چنين متنى از التصحيف و التحريف عسكرى نيز نقل شده است . ( 2 ) نك : بقره ( 2 ) ، بخشى از آيهء 41 . [ قرائت عمومى : وَ لا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَ لا تَشْتَرُوا ] . ( 3 ) ابن خالويه ، المختصر من كتاب البديع [ مختصر البديع ] ، ص 4 . ( 4 ) نك : نحل ( 16 ) ، بخشى از آيهء 103 . ( 5 ) الكرمانى ، شواذ القراءة ، ص 26 .